Waar gaan al die
mensen naartoe?

Ik heb geen auto en reis meestal met het openbaar vervoer. Daardoor kom ik regelmatig op stations, soms midden in de ochtendspits. Iedere keer verbaast de hoeveelheid mensen me weer.

Overvolle perrons, treinen waar nauwelijks nog iemand bij past, mensen die zich langs elkaar heen haasten om hun aansluiting te halen. De een met een koffiebeker in zijn hand, de ander bellend of starend naar zijn telefoon. Iedereen onderweg. Van hier naar daar.

En dan vraag ik me weleens af: waar gaan al die mensen eigenlijk naartoe?

De meesten zijn op weg naar hun werk, studie of een afspraak. Maar als je even blijft staan en naar die stroom mensen kijkt, is het een merkwaardig schouwspel. Duizenden mensen die zich op hetzelfde moment in allerlei richtingen verplaatsen. En dat is dan nog maar één station.

Op de snelwegen staan iedere ochtend en avond kilometerslange files. Duizenden auto's, vaak met maar één persoon erin, die ergens naartoe willen en nauwelijks vooruitkomen.

En morgen doen we het gewoon weer.

We hebben een samenleving ingericht waarin miljoenen mensen iedere dag grote afstanden afleggen om ergens te zijn, iets te doen en vervolgens weer naar huis te gaan.

Maar waar zijn we met z'n allen eigenlijk zo druk mee?

Alles moet groeien

We werken, studeren, zorgen, produceren, vervoeren, verkopen en organiseren. Zo houden we onze samenleving draaiende. Werk geeft ons inkomen, structuur, sociale contacten en vaak ook voldoening.

Maar als je kijkt naar wat we allemaal doen, valt op hoeveel van onze bedrijvigheid draait om één woord: groei.

Een bedrijf moet groeien. De omzet moet omhoog, het klantenbestand moet groter en het marktaandeel moet toenemen. Marketingbureaus beloven meer bereik, meer leads en meer conversies. Investeerders verwachten rendement en overheden streven naar economische groei.

Zelfs op persoonlijk vlak lijkt groei een permanente opdracht geworden. We moeten onszelf ontwikkelen, nieuwe vaardigheden leren, productiever worden, onze grenzen verleggen en het maximale uit ons leven halen.

Stilstaan klinkt al snel als achteruitgaan.

Groei is niet per definitie verkeerd. Een groeiend bedrijf kan banen creëren. Economische ontwikkeling heeft bijgedragen aan betere gezondheidszorg, onderwijs en een hogere levensstandaard. Ook persoonlijke ontwikkeling kan waardevol zijn.

Maar groei lijkt te zijn veranderd van een middel in een doel op zichzelf.

We vragen ons voortdurend af hoe iets groter, sneller of efficiënter kan. Veel minder vaak vragen we ons af waarom dat eigenlijk nodig is.

Wanneer heeft een bedrijf genoeg klanten? Wanneer is een economie groot genoeg? Wanneer heeft iemand voldoende bereikt?

En wie bepaalt dat?

Iedereen wil iets van je

Die drang naar groei zie je niet alleen terug in de economie, maar ook gewoon op straat.

Op stations hangen reclameschermen, op gevels bewegen advertenties en in winkels verschijnen aanbiedingen. Zelfs bij de toiletten hangen schermen die je iets proberen te verkopen.

En in onze broekzak zit een apparaat dat de hele dag om aandacht vraagt.

Op internet is dat niet anders. Bedrijven willen bezoekers, merken willen volgers en video's willen kijkers. We worden gevraagd om ons aan te melden, iets te beoordelen of vooral niets te missen.

En ondertussen doen we zelf vrolijk mee.

We delen foto's van onze vakanties, laten zien wat we hebben bereikt en volgen wat anderen allemaal ondernemen. Op sociale media lijkt er altijd iemand te zijn die iets bijzonders meemaakt. Een mooiere reis, een succesvoller bedrijf, een sportiever lichaam of een interessanter leven.

Dat kan inspirerend zijn. Maar het kan ook het gevoel geven dat we zelf voortdurend iets zouden moeten doen. Dat we kansen missen wanneer we even niets ondernemen.

Zelfs ontspanning lijkt soms een activiteit te zijn geworden die we zo goed mogelijk moeten benutten.

Het merkwaardige is dat al die aandachtstrekkers met elkaar concurreren om iets wat niet kan groeien: onze tijd.

Een dag blijft 24 uur duren. Toch blijven we met snellere campagnes, slimmere algoritmes en meer content om diezelfde aandacht concurreren.

De belofte van minder

Er is nog iets merkwaardigs aan al die vooruitgang. Al decennialang ontwikkelen we technologie die ons werk gemakkelijker moet maken. Machines nemen lichamelijk werk over, computers verwerken informatie, software automatiseert administratieve handelingen en inmiddels kan kunstmatige intelligentie teksten schrijven, beelden maken en ingewikkelde taken uitvoeren.

Steeds opnieuw wordt ons verteld hoeveel tijd we daarmee kunnen besparen.

En toch lijken we die tijd maar moeilijk terug te vinden.

Een brief die vroeger dagen onderweg was, komt nu binnen een seconde aan. Maar in plaats van af en toe een brief te schrijven, ontvangen en versturen we dagelijks tientallen e-mails en berichten. Een campagne waarvoor vroeger een compleet team dagen nodig had, kan tegenwoordig in een middag worden gemaakt. Maar in plaats van één campagne maken we er tien, voor vijf verschillende kanalen, met twintig varianten om te testen.

Wat vroeger een enorme prestatie was, wordt langzaam de nieuwe standaard.

We kunnen steeds meer doen in steeds minder tijd. Maar omdat iedereen dat kan, verwachten we ook steeds meer van elkaar.

Al in 1930 stelde de econoom John Maynard Keynes zich een toekomst voor waarin technologische vooruitgang het mogelijk zou maken dat mensen nog maar vijftien uur per week hoefden te werken.

Bijna een eeuw later beschikken we over computers, robots, internet, smartphones en kunstmatige intelligentie. We kunnen in minuten dingen doen die vroeger dagen kostten.

En toch is de vijftienurige werkweek niet de norm geworden.

Dat betekent overigens niet dat we helemaal niet minder zijn gaan werken. Vergeleken met eerdere generaties zijn werkweken in veel landen korter geworden en hebben we meer vrije tijd en vakantiedagen gekregen. Maar de enorme productiviteitsgroei is ook omgezet in hogere productie, meer consumptie en nieuwe werkzaamheden.

Nu belooft kunstmatige intelligentie opnieuw een enorme hoeveelheid werk uit handen te nemen. We kunnen sneller schrijven, ontwerpen, programmeren, analyseren en organiseren dan ooit tevoren.

Maar gaan we daardoor werkelijk minder werken? Of gebruiken we AI straks vooral om nog meer teksten, advertenties, producten en diensten te maken?

Misschien is de grootste uitdaging van technologische vooruitgang niet meer wat we allemaal mogelijk kunnen maken.

Maar of we ook kunnen besluiten om iets níét te doen.

Wie profiteert er eigenlijk?

Stel dat een bedrijf zijn omzet volgend jaar met twintig procent wil verhogen. Er komt een strategie, een marketingbudget en misschien worden er nieuwe medewerkers aangenomen. Maar uiteindelijk moeten er ook meer producten of diensten worden verkocht.

Misschien hebben klanten die producten nodig en maken ze hun leven beter. Misschien hadden ze ook prima zonder gekund.

En dan wordt het interessant. Want wie profiteert er uiteindelijk van die groei?

De ondernemer die meer winst maakt, de werknemers die meer verdienen, de klanten of de overheid? Groei kan op al die plekken waarde creëren.

Maar die voordelen zijn niet automatisch eerlijk verdeeld. Een stijgende omzet betekent niet vanzelfsprekend hogere lonen. Meer productie betekent niet noodzakelijk meer welzijn. En een groeiende economie vertelt ons weinig over hoe mensen hun dagelijkse leven ervaren.

We meten economische vooruitgang vooral in geld en productie, terwijl veel van wat ons leven waardevol maakt zich moeilijk laat uitdrukken in cijfers.

Tijd met familie en vrienden. Rust. Gezondheid. Een prettige leefomgeving. Het gevoel dat je ergens aan bijdraagt.

Misschien zouden we ons vaker moeten afvragen of groei daadwerkelijk tot een beter leven leidt, in plaats van aan te nemen dat dit vanzelf gebeurt.

Ergens anders betaalt iemand de prijs

De gevolgen van onze voortdurende behoefte aan meer beperken zich bovendien niet tot onze eigen omgeving.

Neem de smartphone in onze broekzak. Een indrukwekkend stukje technologie, samengesteld uit grondstoffen en onderdelen die afkomstig zijn uit allerlei delen van de wereld. Achter dat kleine apparaat gaat een internationale keten schuil van mijnbouw, productie, transport en assemblage.

Ook onze kleding, meubels en andere producten komen uit internationale ketens. Veel wordt gemaakt in landen waar de lonen lager liggen dan hier. Dat maakt producten betaalbaar en internationale handel kan ook daar werkgelegenheid en economische ontwikkeling brengen.

Maar het roept tegelijkertijd ongemakkelijke vragen op.

Hoeveel van onze welvaart is afhankelijk van goedkope arbeid elders? Onder welke omstandigheden worden onze spullen gemaakt? En wat zou er gebeuren als iedereen die aan een product meewerkt een eerlijk loon en goede arbeidsomstandigheden zou krijgen?

Zouden we dan nog steeds zoveel kopen? Zouden we onze apparaten minder snel vervangen? Zou een kledingstuk dat nu bijna niets kost, ineens iets worden waar we langer over nadenken?

Producten van duizenden kilometers verderop zijn soms goedkoper dan iets wat om de hoek wordt gemaakt. Economisch verklaarbaar, maar ook merkwaardig.

Onze behoefte aan steeds meer heeft gevolgen die we lang niet altijd zien. De mensen die de grondstoffen winnen, onze kleding maken of de onderdelen van onze apparaten produceren, staan meestal niet naast ons in de winkel.

En toch maken ze deel uit van dezelfde economie.

Kunnen we eigenlijk nog kiezen voor minder?

Stel dat we met z'n allen zouden besluiten om wat minder te consumeren.

We gebruiken onze telefoons langer, kopen minder kleding, repareren vaker iets wat kapotgaat en vervangen spullen pas wanneer dat werkelijk nodig is.

Daarmee besparen we geld en gebruiken we minder grondstoffen.

Maar wat gebeurt er wanneer miljoenen mensen dat tegelijkertijd doen?

Winkels verkopen minder. Fabrikanten krijgen minder bestellingen. Transportbedrijven vervoeren minder goederen. Marketingbureaus hebben minder campagnes nodig. Bedrijven zien hun omzet dalen en sommige werknemers verliezen mogelijk hun baan.

Wat voor de ene persoon een verstandige keuze is, kan voor iemand anders een economisch probleem worden. We worden aangemoedigd om bewuster te consumeren, terwijl een groot deel van onze economie afhankelijk is van voortdurende bestedingen.

Minder consumeren is niet onmogelijk, maar onze economie is daar niet vanzelf op ingericht. Hoe organiseren we een samenleving waarin het kan zonder dat anderen daarvoor de rekening betalen?

Wat als genoeg gewoon genoeg is?

Er bestaan natuurlijk andere manieren om naar vooruitgang te kijken.

In plaats van uitsluitend te meten hoeveel een economie produceert, kunnen we ook kijken naar gezondheid, welzijn, vrije tijd, bestaanszekerheid en de kwaliteit van onze leefomgeving.

Een samenleving waarin mensen minder uren hoeven te werken, maar voldoende verdienen om prettig te leven, kan op sommige punten vooruitgang boeken zonder dat de totale productie voortdurend hoeft toe te nemen.

Een bedrijf dat jarenlang goede producten maakt, zijn werknemers fatsoenlijk betaalt en tevreden klanten heeft, hoeft misschien niet ieder jaar groter te worden.

En iemand die gelukkig is met zijn werk, zijn relaties en zijn dagelijks leven, hoeft niet voortdurend een betere versie van zichzelf te worden.

Hoe ziet succes eruit wanneer groei niet langer het belangrijkste doel is?

Misschien betekent vooruitgang soms dat iets langer meegaat. Dat we minder hoeven te reizen. Dat we minder uren werken of minder afhankelijk worden van spullen die we eigenlijk niet nodig hebben.

Misschien is een goed functionerende samenleving niet een samenleving waarin iedereen voortdurend méér moet doen, maar een waarin mensen de ruimte hebben om te bepalen wat voor hen voldoende is.

Dat vraagt niet alleen om andere persoonlijke keuzes, maar ook om andere verwachtingen van bedrijven, overheden en onszelf.

Waar gaan we eigenlijk naartoe?

Als ik opnieuw naar die drukke ochtendspits kijk, zie ik natuurlijk niet alleen mensen die economische groei najagen.

Ik zie ouders die hun kinderen naar school brengen. Verpleegkundigen die op weg zijn naar hun patiënten. Leraren die straks voor een klas staan. Ondernemers die iets proberen op te bouwen. Mensen die hun werk leuk vinden, mensen die vooral hun rekeningen moeten betalen en mensen die onderweg zijn naar iets waar ze zich op verheugen.

Al die individuele bestemmingen zijn begrijpelijk.

Maar gezamenlijk vormen ze een enorme beweging. Miljoenen mensen die iedere dag werken, produceren, organiseren, verkopen en consumeren. Een samenleving die voortdurend in beweging is en waarin stilstand al snel als een probleem wordt gezien.

We hebben in de afgelopen decennia ongelooflijk veel bereikt. We leven langer, beschikken over indrukwekkende technologie en hebben toegang tot mogelijkheden die voor eerdere generaties onvoorstelbaar waren.

Maar dat betekent niet dat iedere volgende stap automatisch vooruitgang is.

Misschien moeten we ons daarom wat vaker afvragen waar we met al die bedrijvigheid eigenlijk naartoe willen. Niet alleen hoeveel we kunnen produceren, verdienen of bereiken, maar ook wat het ons oplevert.

Want als we steeds harder werken om steeds meer mogelijk te maken, wanneer hebben we dan eigenlijk genoeg?

En misschien nog belangrijker:

Als we niet meer zouden hoeven groeien, waar zouden we dan onze tijd aan besteden?